Strzelno

Położenie:
Ośrodek usługowy i turystyczny na Pojezierzu Gnieźnieńskim, na południe od Inowrocławia, na historycznym pograniczu Wielkopolski i Kujaw. Słynie z zabytków romańskich.

Historia:
Ciągłość osadnictwa na tym terenie sięga epoki neolitu. W czasach prehistorycznych znajdował się tu ośrodek kultu pogańskiego. Legenda wiążę Strzelno z postacią św. Wojciecha, który jakoby przejeżdżał tędy w drodze do Prus. Od XII w. Strzelno należało do klasztoru Norbertanów w Trzemesznie, a ok. 1170 r. powstał tu klasztor Norbertanek. Obok klasztoru rozwinęła się osada służebna, od 1231 r. wzmiankowana jako miasto, w 1356 r. otrzymała prawa miejskie. Strzelno leżało przy ruchliwym szlaku handlowym z Poznania do Torunia i dalej na Litwę oraz do Gdańska. Obdarzane było przywilejami królewskimi i często gościło władców polskich, zwłaszcza Władysława łokietka i Władysława Jagiełłę. Strzelno rozwijało się jako ośrodek dóbr Norbertanek, obejmujących także okoliczne wsie. W XVII i XVIII w. było ważnym ośrodkiem kultury muzycznej, działały tu szeroko znane kapele wokalno-instrumentalne. W 1772 r. Strzelno znalazło się pod zaborem pruskim, w l. 1807-15 było w Księstwie Warszawskim, później należało do Prus. W 1837 r. klasztor uległ kasacie. W dawnym budynku klasztornym mieścił się w l. 1863-64 szpital powstały z inicjatywy znanej działaczki społecznej i narodowej Emilii Sczanieckiej, dla rannych uczestników powstania styczniowego. W okresie zaborów mieszkańcy wykazywali się patriotyczną postawą, aktywnie uczestnicząc w powstaniach i ruchach niepodległościowych, od powstania kościuszkowskiego, poprzez powstanie wielkopolskie 1848 r., strajk szkolny w 1906 po powstanie wielkopolskie 1918-19.

Warto zwiedzić:
- Dawny zespół klasztorny Norbertanek. Kościół świętej Trójcy, zbudowany po 1170 r. w stylu romańskim, został częściowo przebudowany w stylu późnogotyckim (sklepienia) i barokowym (fasada z dwiema wieżyczkami, z l. 1743-52, kaplice). Nawę główną od bocznych oddzielają 4 wykute w piaskowcu romańskie kolumny, wielkiej wartości, odsłonięte spod zamurowania w 1946 r., wyposażenie wnętrza głównie barokowe, z XVII i XVIII w. W prawo od prezbiterium kaplica św. Barbary, nakryta gotyckim sklepieniem palmowym, wspartym na gotyckiej kolumnie. Nad drzwiami z kaplicy na zewnątrz kościoła romański tympanon z rzeźbą przedstawiającą akt fundacji przez Piotra Włostowica. Budynek klasztorny z XV w. został przebudowany w XVIII w. W miejscu dawnego wejścia do kościoła zachował się piękny romański tympanon z ok. 1216 r. Kolumny w kościele Świętej Trójcy w Strzelnie należą do unikatowych zabytków romańskiej rzeźby w Europie. Jedna z pary kolumn bliżej wejścia jest gładka (niegdyś zdobiła ją polichromia), druga spiralnie żłobkowana. Najcenniejsze są kolumny stojące bliżej prezbiterium, bogato zdobione płaskorzeźbami. Na każdej z obu kolumn przedstawiono 18 postaci, po 6 w trzech poziomach oddzielonych fryzami; postacie na prawej kolumnie uosabiają cnoty, na lewej – grzechy. Przed kościołem Świętej Trójcy leży wielki głaz, widoczna w nim bruzda jest wg legendy śladem po kole pojazdu wiozącego na wyprawę misyjna św. Wojciecha.
- Kościół św. Prokopa. Romańska rotunda z kwadratowym prezbiterium, dwiema półkolistymi absydami i okrągłą wieżą, prezentuje się wspaniale mimo wielu kataklizmów (uległ zniszczeniu w XVIII w., wojska napoleońskie zamieniło go na spichlerz, hitlerowcy częściowo wysadzili w powietrze), dzięki wyśmienicie przeprowadzonym pracom restauracyjnym w 1925 r. i w latach 60. XX w. Wzniesiony z ciosów granitowych, na przeł. XII i XIII w., jedynie górna zbudowana z cegły część wieży pochodzi z okresu gotyku. Wewnątrz romańska kropielnica, kilka barokowych rzeźb.

źródła:
Jerzy Kwiatek, „Polska. Urokliwy świat małych miasteczek”, Sport i Turystyka MUZA SA, Warszawa 2003, Sport i Turystyka MUZA są, Warszawa 2003
Włodzimierz Łęcki, „Na Szlaku Piastowskim”, Wydawnictwo Polonia, Warszawa 1989