Radzyń Chełmiński

Położenie:
Miasto położone na Pojezierzu Chełmińskim, nad zanikającym Jeziorem Zamkowym, na południowy-wschód od Grudziądza.

Historia:
Niegdyś był tu gród Prusów (badania zachowanego grodziska wykazały, że istniał już w VI w.), zdobyty w 1015 r. przez Bolesława Chrobrego, później polski gród drewniano-ziemny, po 1138 r. ośrodek administracji książęcej na północno-zachodnich krańcach dzielnicy mazowieckiej. W 1224 r. gród znalazł się w rękach biskupa misyjnego Christiana, który w 1231 przekazał go Krzyżakom.  Lokowane obok grodu miasto otrzymało w 1234 r. prawa miejskie, wznowione w 1285 r. Miasto otoczono murami, obok wzniesiono potężny zamek. W 1397 r. rycerze ziemi chełmińskiej zawiązali w Radzyniu Towarzystwo Jaszczurcze, skierowane przeciwko brutalnym rządom Krzyżaków. W 1410 r. zamek zajęty częściowo przez wojska polskie, a od 1466 r. Radzyń był w inkorporowanych do Polski Prusach Królewskich. Został siedziba starostów oraz, na przemian z Kowalewem, miejscem odbywania sądów ziemskich i sejmików. W 1772 r. znalazł się pod zaborem pruskim, w l. 1807-15 był w Księstwie Warszawskim, później ponownie należał do Prus. Niemiecka nazwa miasta brzmiała Rehden. W 1920 r. powrócił do Polski. Po II wojnie światowej weszła w użycie obecna pełna nazwa miasta (dla odróżnienia od Radzynia Podlaskiego).

Warto zwiedzić:
- Gotycki kościół parafialny św. Anny z 1 połowy XIV w., kilkakrotnie odnawiany i przebudowywany. Wystrój wnętrza barokowy, rokokowy i klasycystyczny z XVII – pocz. XIX w. W końcu XVI w. do kościoła została dobudowana renesansowa kaplica Dąbrowskich. Wyposażenie wnętrza głównie barokowe z XVII-XVIII w., drewniane stropy pokryte polichromią z XVII w., w tym prezbiterium ze sceną Wniebowzięcia NMP, prawdopodobnie dzieło Bartłomieja Strobla, nadwornego malarza Władysława IV. Pędzla Strobla jest obraz przedstawiający Koronację Matki Bożej (1643).
- Zamek w Radzyniu Chełmińskim wzniesiony przez Krzyżaków na początku XIV w., ongiś siedziba komturów, później polskich starostów. Częściowo zniszczony podczas najazdu szwedzkiego, zaczął popadać w ruinę, a w 2 połowie XVIII w. był już całkowicie opuszczony przez mieszkańców. Prusacy po rozbiorze przystąpili do rozbiórki zamku, przerwanej w 1837  r., później podejmowano prace zabezpieczające i konserwatorskie. Obecnie mury zamku są zabezpieczone w charakterze trwałej ruiny, udostępnionej do zwiedzania. Z wieży zamkowej rozległa panorama miasta i okolic.

źródła:
Jerzy Kwiatek, „Polska. Urokliwy świat małych miasteczek”, Sport i Turystyka MUZA SA, Warszawa 2003