Kruszwica

Położenie:
Ośrodek przemysłowy i turystyczny na Pojezierzu Gnieźnieńskim, przy północnym krańcu jez. Gopło, w średniowieczu nazywanego Morzem Polaków. Kruszwica jest ośrodkiem ruchu turystycznego na szlakach Piastowskim i Łokietka, łączących miejsca związane z najdawniejszą historią państwa polskiego.

Historia:
Ciągłość osadnictwa rolniczego w okolicach Gopła sięga neolitu. Już ok. 500 r. p.n.e. na wyspie na znacznie rozleglejszym wtedy jeziorze mieścił się gród kultury łużyckiej. W czasach rzymskich przebiegała tędy jedna z odnóg szlaku bursztynowego. W VIII-X w. Kruszwica była ośrodkiem plemiennym wzmiankowanych przez Geografa Bawarskiego Goplan. W X w. znalazła się, jako jeden z najznakomitszych grodów, w monarchii pierwszych Piastów. Położona na skrzyżowaniu szlaków handlowych rozwijała się jakos ośrodek rzemiosła i handlu; duże znaczenie miały kruszwickie warzelnie soli (od słowa krusza oznaczającego bryłę soli wywodzi się niekiedy nazwę Kruszwicy). Pod koniec XI w. została siedzibą biskupstwa kujawskiego. W 1906 r. pod Kruszwicą Władysław Herman pokonał swego syna Zbigniewa. Kruszwica za sprzyjanie Zbigniewowi została wówczas złupiona i już nie zdołała odzyskać dawnego znaczenia, a ok. 1148 r. siedzibę biskupstwa przeniesiono do Włocławka.
Osada wczesnośredniowieczna z XI-XIII w. mieściła się na wschodnim brzegu jeziora. W 1303 r. lokowano na zachodnim brzegu nową osadę. W latach 1332-43 Kruszwica znajdowała się w rękach Krzyżaków. Za panowania Kazimierza Wielkiego wzniesiono ceglany zamek, a w 1422 r. osada na zachodnim brzegu Gopła otrzymała prawa miejskie. Jednak mimo licznych królewskich przywilejów Kruszwica, która znalazła się na uboczu głównych szlaków handlowych, nie rozwinęła się w znaczniejszy ośrodek miejski, a po zniszczeniach, jakie przyniósł w XVII w. najazd szwedzki, podupadła zupełnie. Niewielkim miasteczkiem pozostawała do drugiej połowy XIX w., dopiero budowa w 1881 r. cukrowni przyspieszyła jej rozwój.
Z Kruszwicą i Gopłem wiążą się legendy (o Popielu, o Piaście Kołodzieju), a także przekazy historyczne o początkach państwa polskiego. Na kanwie goplańskich legend powstały liczne utwory literackie (np. 'Balladyna” Juliusza Słowackiego, „Stara Baśń” Józefa Ignacego Kraszewskiego).

Warto zwiedzić:
- trójnawowa, romańska kolegiata św. Piotra i Pawła zbudowana w latach 1120-40 z ciosów granitowych i piaskowcowych, przebudowana w XVI i XIX w., późnogotycka wieża z pierwszej połowy XVI w. została w latach 1856-59 nadbudowana. Przeprowadzona w latach 1954-56 restauracja kolegiaty przywróciła budowli wygląd romański. W 1994 r. wieżę zwieńczono romańskim hełmem. Ścianę południową zdobią trzy romańskie portale. Nawy i prezbiterium nakryte płaskim drewnianym stropem, zrekonstruowanym na wzór najdawniejszej romańskiej świątynie. Wyposażenie wnętrza głównie barokowe z XVII-XVIIIw., z zabytków romańskich  z XII i pocz. XIII w. zachowana kuta w piaskowcu i granitowa chrzcielnice w prezbiterium, gotyckie stalle z XV w. i mensy w absydach bocznych; płyty nagrobne z XVI-XVII w.
- Zamek w Kruszwicy. Gotycki zamek został wzniesiony w poł. XIV w. przez Kazimierza Wielkiego, na miejscu dawnego drewnianego grodu. W styczniu 1655 r. zamek opanowali Szwedzi, a spalili go wychodząc z niego w czerwcu 1657 r. Zamku nie odbudowano, pod koniec XVIII w. większość ruin rozebrano na budulec. Zachowała się jedna z wież (później częściowo odbudowana) - ośmioboczna, wysoka na 32 m tzw. Mysia Wieża oraz przylegające do niej fragmenty murów. Nazwa wieży wywodzi się z legendy o złym Popielu i jego okrutnej żonie Brunhildzie, zjedzonych przez myszy, oraz przekazu o mądrym Piaście i Ziemowicie.

źródła:
Jerzy Kwiatek, „Polska. Urokliwy świat małych miasteczek”, Sport i Turystyka MUZA SA, Warszawa 2003
I., R. Szewczykowie, „Szlaki turystyczne”, Carta Blanca  Sp. z o.o., Warszawa 2008