Kowalewo Pomorskie

Położenie:
węzeł kolejowy i lokalny ośrodek usługowy na Pojezierzu Chełmińskim, nad Trynką, dopływem Drwęcy, na zachód od Golubia-Dobrzynia, przy linii kolejowej i drodze z Torunia do Olsztyna.

Historia:
Dawny gród ziemi chełmińskiej, położony w miejscu z natury obronnym, nad istniejącym tu dawniej jeziorem, na kępie wśród bagien i moczarów. Wzmiankowany w 1222 r., gdy książę Konrad Mazowiecki nadał go misyjnemu biskupowi pruskiemu Chrystianowi, w 1231 r. znalazł się w rękach Krzyżaków, którzy wznieśli tu zamek nazwany Schoensee, siedzibę komtura. O bok powstało miasto (prawa miejskie w 1286 r.) noszące tę samą nazwę. W 1446 r. Kowalewo znalazło się w inkorporowanych do Polski Prusach Królewskich, do rozbiorów było siedzibą starostwa (godność starosty piastowali każdorazowo wojewodowie chełmińscy) i sądu grodzkiego dla województwa chełmińskiego.  W 1772 r. znalazło się pod zaborem pruskim, w latach 1807-15 było w Księstwie Warszawskim, później ponownie należało do Prus. W 1833 r. utraciło prawa miejskie. Do rozwoju Kowalewa pod koniec XIX w. przyczyniło się usytuowanie w pobliżu węzłowej stacji kolejowej. Od 1929 r. ponownie prawa miejskie, pod obecną nazwą (było wówczas w woj. pomorskim).

Warto zwiedzić:
- gotycki kościół parafialny św. Mikołaja wzniesiony w XIV-XV w., przebudowany na przeł. XVII i XVIII w., wyposażenie wnętrza barokowe.  Wewnątrz m.in. gotycka rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem z ok. 1400 r., pochodzące z dawnego kościoła Dominikanów w Toruniu dwa ołtarze boczne i łuk tęczowy oraz prospekt organowy;
- zamek w Kowalewie Pomorskim wzniesiono po 1280 r dla krzyżackiego komtura. Składał się z zamku właściwego, zbudowanego na planie regularnego czworoboku, i z dwóch podzamczy. W 1410 r. po bitwie pod Grunwaldem przejściowo zajęty przez wojska polskie, po 1466 r. siedziba starosty. Zniszczony przez Szwedów w XVII w, odtąd w ruinie. Na przełomie XVIII i XIX w. większość ruin rozebrano. Zachowały się fundamenty czworobocznego budynku, fragment ganku prowadzącego do gdaniska oraz resztki murów podzamcza.

źródła:
Jerzy Kwiatek, „Polska. Urokliwy świat małych miasteczek”, Sport i Turystyka MUZA SA, Warszawa 2003